31.12.2015

ZEYTİNİN BOTANİK YAPISI

Global Bilgiler  /  at  23:47  /  No comments

selim şahin

Zeytin diğer meyve ağaçlarından bilhassa ömrünün uzunluğu ile ayrılır. Bir ağaç birkaç yüzyıl yaşayabilir; hatta gövdenin ölmesi halinde yeniden toprak içinde kalan kısımların sürmesi ile ağacın ölümsüz olduğu dahi söylenebilir.

Zeytin geç meyveye yatar. Bunun yanında iyi yetişme koşullarına sahip bir yerde bu süre kısalır. Zeytinin verim çağı kurak bölgede 50 yıl uygun koşullarda daha uzundur. Zeytinin ağaç olarak ayrıldığı kısımlar, diğer ağaçlardaki gibidir. Kök, gövde, dallar, sürgün, yaprak, çiçek ve meyveleri vardır.

Zeytinin farklı olduğu kısım gövdesidir.
Gövde iki kısımdır:

1. Toprak altı gövdesi (Turp)
2. Toprak üstündeki normal gövde

Zeytinin toprak altı gövdesi; bu toprak üstündeki gövdeye göre 2-3 misli daha geniştir. Zeytinin toprak altı gövdesine, zeytinin Turpu denir. Turp üzerindeki şişkinliklere de yumru denir. Toprak altı gövdesinin genişlemesi ağaç çok küçükken oluşmaya başlar. Zamanla büyür. Bir yaşındaki fidanlarda yer yer kabartılar görülür. Bitki büyüdükçe bunların adet ve büyüklükleri artar, bitki üç yaşına girdiği zaman kabartı ceviz büyüklüğüne ulaşır. Ağaç yaşamasına devam ettikçe bu şişkinlik büyür ve şişkinlikten kökler oluşmaya başlar. Bu kökler rekabete girişerek büyümeye başlar ve kazık kökü yenik düşürürler. Kazık kök zamanla tamamen işlevini kaybeder. Bu şişkinlikler bitkinin toprak yüzüne en yakın kısmından çıkar. Gövdenin toprak yüzündeki kısmında ve dallarda da bazı çeşitlerde şişkinlikler meydana gelir. Zeytinler toprak altındaki şişkinliğinden kolayca kökler saldıkları gibi aynı şişkinlikler üst taraflarında sürgünler meydana getirebilirler. Zeytindeki bu yetenek yaşlı kısımlardan genç kısımlara gidildikçe azalır. Zeytindeki bu durum diğer meyvelerden farklıdır. Yaşlı kısımların köklenmesi kolaydır. Bir yaşından küçük sürgünlerde bu yetenek normal koşullarda sıfırdır denilebilir.

Zeytinin toprak altı gövdesini meydana getiren bu şişkinlik içinde muhtelif dokular karışmış durumdadır. Bu dokularda göze çarpan, kolay seçilebilen 2 organ vardır.

1. Filiz yapıcı gözler.
2. Kök yapacak ilksel teşekküller veya oluşumlar.

Zeytinin uzun ömürlü kısmı toprak altı gövdesidir.

Kök sistemi

Gerek tohumdan gerekse çelikten yetiştirilen fidanlarda 3-4 yaşına kadar kazık kök vardır ve hep dikine büyür. Fakat sonra bu orijinal kök yerini zamanla ağacın turbundaki şişkin yumrulardan çıkan yatay kök sistemine bırakır. 10 yaşlı ağaçlarda kazık kök hiç görülmez.

Zeytinde, ağır ve iyi havalanmayan topraklarda ince kökler toprak sathına çok yakındır. Kumlu topraklarda ise kök sistemi, hem çok genişler ve hemde derine gider. Tunus'un Sfax bölgesinde gövdeden 12 m uzakta ve 6 m derinde köklere sahip ağaçlar bulunmuştur. Çok kurak bölgelerde yetişebilme­sini zeytin bu özelliğine borçludur. Zeytinde köklerin en yoğun olduğu yer 25-60 cm arasındadır. Normal olarak kök yuvarlak olduğu halde manialı yerlerde yassılaşmış, basılmış olabilir. Zeytin kökleri ilerlerken önüne çıkan engelleri aşabilir.

Toprak üstü organları

Ağacın habitüsü: Yabani zeytin ağaçları önce pramidal şekilde büyür. Fakat sonra kürevi bir şekil alır. Kültür çeşitleri ise budama ile muhtelif şekillerde terbiye edilirler.

Gövde ve dallar
Gövde: Zeytinde Turp dediğimiz kısmın üzerinde ondan daha ince olan gövde gelişir. Zamanla gövde gençlikteki yuvarlaklığını kaybeder, bazı kısımların daha fazla büyümesi sonucu gövde girintili, çıkıntılı bir durum alır. Gövde çok dayanıklı olmakla beraber, bilhassa nemli bölgelerde zamanla çürür. En yaşlı kısımlardaki adventif gözlerden dahi sürgün meydana geldiği için, gövdede gençleştirme kolaylıkla yapılabilir. Genç ağaçlarda gövde yeşile çalan gri renktedir. Ağaç yaşlandıkça renk de açık gri veya boz renge döner. Zeytinr odunu çok sert ve ağır olup mobilyacılıkta kıymetlidir. Odunu dayanıklı olmakla beraber, yara yerlerinden çabuk enfeksiyona uğrar ve çürür. Yara yerinde yara dokusu, kallus teşekkül edemez. Bu nedenle budama yapılırken fazla geniş yara açmamaya ve yara yerlerinin bakımına önem vermek gerekir. Budamadan sonra büyük yara yerleri kara boya ile kapatılmalıdır.

Dallar: Zeytinde dallar yaş ve gövdeden uzaklığına göre ana dallar ve bunlardan çıkan iki ve üçüncü dereceden ana dallar ve daha genç dallar olarak ayrılır. Bizim için önemli olan genç dallar yani 3 yaşından küçük 1 yaşından büyük olan dallardır. Bunlar dörde ayrılırlar:

1. Obur dallar
2. Odun dalları
3. Meyve dalları
4. Karışık dallar

Obur dallar: Genellikle ana dallardan yani yaşlı kısımlardan çıkan dallardır. Dostdoğru ve dikine büyürler. Üzerindeki yapraklar diğer dallardaki yapraklara göre daha küçüktür. Kuvvetli ve çabuk büyüme gösterirler.

Odun dalları: Obur dalından daha az kuvvetlidir ve ağacın her tarafından çıkabilir. Genellikle üst kısımlarında ve dikine büyüyen dallardır. Yapraklar normal büyüklüktedir. Bu dallar ağaçların su alımını sağlarlar.

Meyve dalları: Yatay veya sarkık büyürler. Pek fazla uzamazlar, yaprakları normal hatta biraz iridir.

Karışık dallar: Odun ve meyve dalları arasındaki dallardır.

Tomurcuklar (Gözler)

Zeytinde çiçek tomurcukları bir önceki yıl sürmüş bulunan dallarda meydana gelir. İlk süren sürgünlerde çiçek açmaz, ertesi yıl bunlar çiçek verir. Üçüncü yıl ise tamamiyle verimsiz hale gelirler. İstisnaları da vardır.

Zeytinde her yaprak koltuğunda olmak üzere karşılıklı 2 göz vardır. Bunlar normal gözlerdir. Bir de arizi gözler vardır. Arizi gözler, gövde ve dallar üzerinde belirli olmayan yerlerde bulunurlar. Gözlerin gruplandırılması şöyledir:

1. Dallardaki yerlerine göre:

a) Yaprak koltuklarındakiler, yan göz,
 b) Sürgünlerin ucundakilere ise uç veya tepe gözü denir.

2. Vegetasyona girdikleri devrelere göre:

a) Kışlayan gözler: 1992 yılı ilkbahar veya yazında meydana gelip 1993 yılında uyunan yani kışı uyur halde geçiren gözlerdir.
b) Hazır gözler: Gecikme ve bekleme olmadan biyolojik oluşumları biter bitmez faaliyete geçen gözlerdir.
c) Latent gözler: 1-2 yıl veya daha uzun süre uyanmadan bitki üzerinde kalırlar ve ancak bir dış etmenin etkisiyle uyanırlar. Don dal kırılması ve sert budama gibi olaylardan sonra uyanırlar.

3. Gözlerin büyüklüklerine göre gruplandırılması:

a) Çiçek gözü
b) Odun gözü
c) Karışık gözler

Çiçek gözleri çiçek meydana getirirler. Sürgün meydana getirmezler. Odun gözü sürdüğü zaman filiz ve yaprak meydana getiren ve bunlar üzerinde çiçek bulunmayan gözlerdir. Bunlar vegetatif organ meydana getirirler.

Karışık gözler, yer yer önce sürgün yapar ve bu sürgünler üzerinde, koltuklarında çiçek salkımları meydana gelir. Bu gözler hem generatif ve hem de vegetatif organları meydana getirirler. Bu üç tip göz ağaçta değişik oranlarda bulunurlar. Karışık gözler bazı çeşitlerde çok daha fazla olabilir, bu bir çeşit özelliğidir.

Zeytinde çiçek tomurcuğu ayrım zamanı diğer meyvelerden çok daha geçtir. Morettini'ye göre bu çiçeklenmeden 40-60 gün önce olur. Akdeniz havzasında çiçek tomurcuğu oluşumu (ayrım) yerine göre Ocak ile Nisan arasında başlamaktadır. Kaliforniya'da yapılan çalışmalarda çiçek tonurcuğu oluşumuna ait ilk belirtilere çiçekten 8 hafta önce rastlanmıştır. Bundan sonra çiçek organlarında hızlı bir gelişme görülür. Ayrım yeterli bir soğuk etkisinden sonra gerçekleşir. Bunun süresi 10°C ort. sıcaklıkta 2 aydır. Kaliforniya koşullarında, çeşide ve iklime bağlı olarak, çiçeklenme 1-2 hafta devam etmekte ve çiçeklenme mevsimi Mayıs içine raslamaktadır. Yaptığımız çalışmalara göre Ege koşulların­da ise çiçeklenme Nisan sonu ile Mayıs'a rastlamakta ve 2-3 hafta devam etmektedir. Bazen çiçeklenme daha da uzayabilir. Çiçeklenmenin uzaması istenir. Çiçeklenme uzarsa tozlanma ve döllenme yeterli oranda meydana gelir. Havalar birden ısınır çiçeklenme kısa sürerse tozlanma ve döllenme yeterli oranda olmaz. Buna bağlı olarak da meyve bağlama az olur.

Yapraklar

Zeytinde yapraklar karşılıklı iki yaprak halinde bulunur ve üst üste 90° açıyla yer alırlar. Bu yaprak dizilişine dekussat yaprak dizilişi denir. Yapraklar basit yapraklardan­dır, Kenarları düz, aya, sapa göre uzundur. Ayanın iki kenarı aşağı doğru bariz kıvrıktır. Sapın devamı olan ana damar ayada belirgindir ve uçta bir çıkıntı yapar. Yaprağın rengi ayanın alt ve üst yüzünde farklıdır. Yaprakların üst yüzü yeşil ve alt yüzü gümüşi renktedir. Yapraklar kalın deri gibi sert dokuludurlar.

Zeytin yapraklarının ömrü bir yıldan fazladır (14-15 ay); bazı yaprakların 2-3 yıl yaşadığı görülür. Memleketimizde yapraklar Mart ayı başında teşekküle başlar. Haziran ve Temmuz'a kadar bol yaprak meydana gelir. Ağustos'ta bir dinlenme devresi olur, sonbaharda yeniden başlar. Dökülecek yapraklarda önce renk sararmaya başlar ve birkaç gün sonra dökülür. En fazla dökülme ilkbahardadır. Bazı yapraklar 1 yıldan önce 7-8 ayda dökülürler. Fakat bu normal bir dökülme değildir. Parazitler ve uygun olmayan iklim koşullarından ileri gelir. Bu tarz yaprak dökümünün fazla olması halinde ertesi mevsim meydana gelen çiçek ve buna bağlı olarak da meyve tutumu az olur. Çünkü bitki bünyesindeki gıda maddelerini çiçek gözü oluşum yerine yeni yaprak teşekkülüne harcar, çiçek teşekkülü dolayısıyla meyve az olur.

Çiçekler

Göz patlayınca önce somak meydana gelir. Çiçekler ufak, açık sarı renktedir. 15-60 adedi salkım şeklindeki somakta toplanmıştır. Kısa ve 4 dişli bir çanak (calyx) ve yine 4’lü bir taç (corolla) vardır. İki erkek organ (stamen) ve iki karpelli (loküllü) bir yumurtalık vardır. Stil çok kısadır.

Zeytinde iki tip çiçek vardır:

1. Normal çiçekler: Hem dişi hem de erkek organları vardır.

2. Erkek çiçekler (Dişi kısır çiçekler): Bu çiçeklerde yalnız erkek organlar, stamenler vardır. Dişi organ dumura uğramış­tır ve işlevini yapamaz. Bu çiçeklerin oranı çeşitlere ve yıllara göre değişmektedir. Zeytinde tamamen dişi, erkek organsız çiçeklere rastlanmamaktadır. Abortiv dişi organ oluşumunun kesin nedeni bilinmemekle beraber bunun muhtemelen gelişme periyodundaki su ve besin noksanlığı ve hormonlarla ilgili bulunduğu sanılmaktadır. Bunlar tozlanmayı garantiye almak için teşekkül etmiş çiçeklerdir.

Zeytinde dişi organ 2 karpellidir. Her karpelde döllenmeye ve gelişmeye elverişli iki normal tohum taslağı bulunur. Fakat gelişmiş meyvelerde yalnız bir karpel vardır ve içinde gelişmiş bir tohum bulunur. Başlangıçta mevcut dört tohum taslağından ilk önce döllenen gelişir. Diğerleri gelişemez dumura uğrarlar.

Meyve

Zeytin meyvesi gerçek bir meyvedir (Drupe tipi). Şeftali, kayısı ve erikte olduğu gibidir. Meyve tamamiyle karpel dokularından ibarettir. Yumurtalık hem etli hem de kuru kısımlardan ibarettir. şöyle ki:

Meyve kabuğu, ekzokarp (exocarp)
Meyve eti: Mezokarp (Mesocarp)
Çekirdek: Endokarp (Endocarp) Tohum: Endokarpın içindedir. Koyu gri renkli sert bir kabukla çevrilidir.

Çekirdek kabuğu pürüzlü ve saptan uca doğru olukludur. Çekirdek içi acıdır.

Share

0 yorum:

ZIRAI DON DOLU EROZYON ÇIĞ DÜŞMESİ SU TAŞKINLARI KURAKLIK HORTUMLAR SİS KUVVETLİ RÜZGAR VE FIRTINA ORMAN YANGINLARI HEYELAN SEL BASKINI YANARDAĞ PATLAMASI DEPREMLER TSUNAMİ TRUF MANTARI KUŞ CENNETİ NEMRUT KRATER GÖLÜ COMBATING DESERTIFICATION

Copyright © 2013 Global Bilgiler. WP Theme-junkie converted by Bloggertheme9
Blogger templates. Proudly Powered by Blogger.