1.01.2016

SEDİRLER (KATRANLAR) (CEDRUS Link.)

Global Bilgiler  /  at  22:30  /  No comments

Global Bilgiler
Aile: Çamgiller (Pinaceae)
Doğal yayılışları, kullanım alanları:
Sedir (Katran) cinsinin, kuzey yarım kürede; Kuzey Afrika, Güney Anadolu, Lübnan, Kıbrıs ve Himalaya dağlarında yayılan 4 ayrı türü, çok çeşitli varyete ve formları vardır. Her dem yeşil, ibreli, boylu orman ağaçlarıdır. Sedir (Katran) türleri yayıldığı bölgelerde yüksek dağlarda yetişse de soğuğa dayanıklılıkları sınırlı, Şiddetli donlara hassas, hava kirliliğine duyarlı, sıcaklık istekleri fazladır. Çok dayanıklı güzel kokulu odunu akma kanalı içermez. Antik çağlarda uğruna büyük savaşlar yapılmış, antik kentlerin, sarayların, tapınakların yapımında, gemi inşasında yaygın olarak kullanılmıştır. Odunundan elde edilen sedir (katran) geçmişten bu yana tıbbi amaçla kullanılır. 

Dünyada yaygın olarak kullanılan makbul bir park bahçe ağacı olup, sıklıkla tercih edilir. Türkiye’de; Cedrus libani (sedir) doğal olarak bulunur. Diğer sedir türleri, Cedrus atlantica (Atlas sedir) Cedrus deodora (Himalaya sedir), Cedrus brevifolia (Kıbrıs sedir) park, bahçe ve yol ağaçlandırmalarında yaygın olarak kullanılır. Bunun yanında sedir türleri küresel ısınmaya bağlı sıcaklık artışı ve dönemsel kuraklıklar nedeniyle, ormancılık ve peyzaj uygulamalarında gittikçe daha fazla önem kazanmaya başlamışlardır.

Toros Sediri (Toros Katranı) (Cedrus libani A. Rich.):
Sedir  binlerce yıl öncesinden bu yana, kuvvetin, görkemin, zenginliğin şan ve Şerefin sembolü olarak biliniyor. Sedir çok eskilerden bu yana gelen uzun ve hazin öyküsüyle, tarihin akışı içerisinde önemli roller üstlenmiş. Doğu Akdeniz ve Mezopotamya “Eski

Dünya” diye adlandırılır. Buradan uzaklaştıkça dünyanın sınırına varılacağı düşünülürdü. İşte buralarda “Lebiderya‟‟ denen bir ırmak, çepeçevre dolaşarak her şeyin sınırını oluşturuyorduk. Bu coğrafya içinde üzerleri geniş sedir ormanları ile kaplı Lübnan Dağları, Antilübnan Dağları, Hermon Dağı, Amanos Dağları ve Toros Dağları yer alıyordu. Bu konumu ile sedir eski dünya ve tüm Akdeniz coğrafyasında bulunan uygarlıklarının gelişimine olağanüstü katkıda bulundu.

Tapınaklar, mezarlar, tabutlar, mobilyalar, saraylar, lüks evler, donanmalar çoğunlukla ondan yapıldı. Bu süreçte, diğer dağlardaki sedirler yok olduğu gibi; Toros Dağları’ndan Akdeniz’e dökülen Dim çayı, Alara çayı, Köprü çay, Kargı çayı, Manavgat çayı ve Dalaman çayı havzalarındaki tüm sedir ağaçları da kesildi ve suyolları kullanılarak Akdeniz’e; oradan da gemilerle dünyanın diğer merkezlerine taşındı. Binlerce yıl süren aşırı kesimler sonucu insanların ulaşamadığı Toros Dağları’nın sarp yamaçları dışında sedir ormanı kalmadı. Günümüzde Lübnan’daki sedir ormanlarından geriye sadece 400 adet ağaç kalmıştır. Buna rağmen, sedir ağacı Lübnan devletinin bayrağı olarak kabul edilmiş bulunuyor.

Toros Dağları’nda son büyük tahribat sömürge devletlerince Hicaz demiryolu inşası için acımasızca gerçekleştirildi, ardından 1950‟li yıllarda ülkemizde dozer yaygınlaştı, onun açtığı yollar sayesinde de daha önce ulaşılamayan son artıklar tırtıklandı. 4 bin yıldır süregelen bu güç karşısında sedir ağaçları ne yapsın, ayakları yok ki; kaçsın, canını kurtarsın, dili yok ki; yalvarsın, yakarsın, kadere boyun eğdi.

Sedir ormanlarını ele geçirmeyi başaran hükümdarlar anıtlar dikti “Daha önce hiçbir hükümdarın yapamadığını başardım. Sarp dağları yardım; kayaları parçaladım; geçitler açtım ve sedirinin taşınması için büyük yollar yaptım. Kanal açtım ve kargılar gibi düzgün, muhteşem sedir tomruklarını Madruk'a getirdim" (Babil hükümdarı Nebukadnezer). Onlar için destanlar yazıldı “ Sümer Hükümdarı Gılgamış can yoldaşı Enkidu ile birlikte Amanos Dağları’ndaki sedir ormanlarının bekçisi korkunç dev Humbaba'yı kendilerine sedir tomruğu vermediği için öldürmüş, güçlükle başarılan bu işin ardından ülkesine bol miktarda tomruk götürmüştür. Gılgamış bu tomrukları kullanarak, yıkılması olanaksız olarak tanımlanan Uruk surlarını ve gök tanrısı Anu ile onun eşi Autumun oturduğuna inanılan ünlü Eanna tapınağını yapmıştır." (Gılgamış Destanı), Onlara ulaşmak için büyük seferler düzenlendi “ Mısır Firavunu Tutmes Lübnan ve Doğu Akdeniz’e seferler düzenlemiş, oraları ele geçirince de Lübnan’a kampını kurarak, sarayların, tapınakların inşası için gerekli sedir tomruklarını temin ettikten sonra geri dönmüştür". Kutsal kitaplarda yer aldı “Sur hükümdarı Hiram, 30.000 işçi çalıştırarak Lübnan Dağları’ndan kestirdiği sedir tomruklarını Akdeniz’e oradan da Kudüs’e götürerek, buğday ve zeytinyağı karşılığında Hz. Süleyman’a satmıştır. Oda masif sedir kerestesinden sarayını yaptırmıştır” (Kitabı mukaddes). Buna benzer onlarca tarihi kayıt bulunuyor.

Sedir, servi ve ardıç ağacı ticareti Fenikelilerin büyük ticaret gücüne ulaşmasına neden oldu. Sedir ağacından kentlerini, tapınaklarını, kalelerini vb. yaptıkları gibi, çağının en büyük ticari ve askeri filolarını inşa ettiler. sedir tomruğu o kadar değerli bir malzemeydi ki birçok kez haraç konusu dahi olmuş. Bunun yanında onun odunundan elde edilen sedir, eski Mısırda ölülerin mumyalanmasında kullanılmış. Ölümden sonra, ruhu tekrar bedene dönmesi halinde yararlı olacağını düşünen Mısırlıların, mezara konulan eşyalar arasında sedir ağacından oyularak yapılmış kayıklarıda vardı. Sedir ağacından elde edilen akma, aynı zamanda yapıştırıcı, mabetlerde tütsü ve tıbbi olarakda kullanılırdı.

Sedir 50 m (Gölhisar) boya 3 m çapa ulaşabilen, dolgun gövdeli, uzun ömürlü görkemli bir ağaçtır. Gençliğinde piramidal gelişim göstermesine karşın yaşlılıkta tepe yayvanlaşır. Onu diğer ibreli ağaçlardan ayıran en önemli özellik boyu 8-12 cm, eni 4-6 cm ebatlarında fıçıyı andıran kozalakları ile yatık gelişen tepe sürgünüdür. Her ne kadar tepe sürgünü yatık olsa da onun dik büyümesine engel oluşturmaz. Bu özellik sayesinde, tepe sürgününün karla kırılmasını önler. Çünkü sedirin yayılış alanında kar lapa lapa yağar ve çoğunlukla yapışkandır. İğne yaprakları kısacık sürgünler üzerinde 30-40 adedi bir arada demet şeklindedir. 

Sedir, çamlarda olduğu gibi kozalaklarını bir bütün olarak dökmez, o nedenle sedir ormanlarında yerde kozalak bulamazsınız. Kozalaklar, olgunlaşmayı takiben kış aylarında dağılır ve tohumlar kozalak pulları ile beraber, çoğunlukla kar üzerine düşer. Kar üzerindeki tohumlar çok düşük sıcaklık değerlerinde kar içerisinde çimlenebilir. Bu özellik onun yaşam alanı ile ilişkindir. Sedir ağacının yaşam alanında belirleyici unsur uzun süreli yaz kuraklığıdır. Tohumlar mümkün olduğunca erken, soğukta çimlenerek kurak dönem başlamadan önce köklerini derine ulaştırmaya çalışır. Sedir ağacı gençliğinde gölgeye dayansa dahi en iyi gelişimini ışıkta yapar.

Sedir ağacının çoğunluğunun ibreleri yeşil iken, daha çok aşırı yetişme ortamlarında ibre rengi mavi ya da gümüşi renkte olabilir. Alışılmışın dışındaki masmavi ormanlar, görenleri hayrete düşürür. Bu doyumsuz manzaraları her insanın mutlaka görmesi gerekir.

Sedir ağacı ormanları ülkemizde doğal olarak; Köyceğiz civarından başlar, doğuya doğru Toros Dağları’nı takip ederek K. Maraş dolaylarında bir kavis çizerek, Amnioslara döner. Toros Dağları’nın İç Anadolu’ya bakan kısımlarından bozkır sınırına kadar yayılır. Bunun dışında Niksar ve Erbaa’da küçükte olsa kalıntı ormanı bulunuyor. Her mevsim sisin kümelendiği Finike’de olduğu gibi Akdeniz’e çok yaklaşarak 600m‟ye kadar iner. Ancak en iyi yayılışını 1000 m ile dağ kırı (2200 m) arasında yapar. Bütün ulu dağlar gibi, Toros Dağları da eteklerinde sedirin ormanlarını yetiştirir, sever, korur; ancak tepesine kadar çıkmasına asla izin vermez. 2200 m yükseklikten daha yukarda, Toros Dağları’nın görkemi ile yarışacak hiçbir canlı bulunmaz. 

Sedirin doğal yayılış alanlarında ana kaya daha çok kalker olmasına karşın, kalsiyumca zengin diğer alanlarda da iyi gelişir. Yetişme ortamında toprak genelde alkalidir. Sedir ağacı doğal yayılış alanı içerisinde büyük oranda tahribata uğramış, geriye kalan alanlarda ise keçi otlatması nedeniyle gençleşip varlık alanını genişletememiştir. 1987 istatistiklerine göre ülkemizde 100 bin hektar birbirinden kopuk, keçinin ve insanın ulaşamadığı sarp kayalık alanlara sıkışmış saf ormanı kalmıştır. İşte bu som kayalık alanlarda sedir ağaçları köklerini kaya çatlaklarına sokarak, kaya ceplerinde bulunan az miktardaki toprağa ulaşır, böylece yaşamını sürdürmesi için gerekli suya ve besine kavuşur. Son yıllarda

Atlas Sediri (Atlas Katranı) (Cedrus atlantica Manetti.):
Sadece Kuzeybatı Afrika’daki Atlas dağlarında 1000 metrenin üzerinde yetişir. Piramidal görünümlü, 30-40m boylanabilen, gösterişli bir orman ağacıdır. Çok estetik bir park ve bahçe ağacıdır. İsimlendirilmiş birçok kültür çeşidi bulunur. Toros sedirine benzer yetişme ortamı istekleri vardır. Türkiye’de Doğu Anadolu’nun kuzey kesimleri ve İç Anadolu’nun çok soğuk bölümleri hariç park ve bahçelerde mavi ibreli çeşidi yaygın alarak görülür.

Kıbrıs Sediri (Kıbrıs Katranı) (Cedrus brevifolia Hen):
Tamamen Kıbrıs’ta Karlıdağlarda 900-1400 metreler arasında yetişir. Piramidal görünümlü, 30m boylanabilen, gösterişli bir orman ağacıdır. Çok estetik bir park ve bahçe ağacıdır. Toros sedirine benzer yetişme ortamı istekleri vardır

Himalaya Sediri (Himalaya Katranı) (Cedrus deodora Loud.):

Himalaya dağlarının kuzeybatı bölümlerinde, Afganistan’da 1300-2300 metreler arasında yetişir. Piramidal görünümlü, 40-50m boylanabilen, gösterişli bir orman ağacıdır. Çok estetik bir park ve bahçe ağacıdır. Türkiye’de soğuğa ve kuraklığa dayanıklılığı toros sediri kadar yoktur. Daha ılıman ve nemli yerleri tercih eder. Toros sedirinin yetişemediği daha taban arazilerde ve killi topraklarda yetişebilir. Marmara ve Karadeniz bölgesinin denize bakan bölümlerinde, Akdeniz ekosisteminin egemen olduğu alanlarda orta yüksekliklerde yaygın alarak park bahçelerde görülür. Marmara ve Karadeniz bölgelerinde endüstriyel ağaçlandırmalar için düşünülebilir 

Share

0 yorum:

ZIRAI DON DOLU EROZYON ÇIĞ DÜŞMESİ SU TAŞKINLARI KURAKLIK HORTUMLAR SİS KUVVETLİ RÜZGAR VE FIRTINA ORMAN YANGINLARI HEYELAN SEL BASKINI YANARDAĞ PATLAMASI DEPREMLER TSUNAMİ TRUF MANTARI KUŞ CENNETİ NEMRUT KRATER GÖLÜ COMBATING DESERTIFICATION

Copyright © 2013 Global Bilgiler. WP Theme-junkie converted by Bloggertheme9
Blogger templates. Proudly Powered by Blogger.