5.01.2016

Toprak Oluşumunda Fiziksel Parçalanma ve Dağılma Olayları

Global Bilgiler  /  at  15:45  /  No comments

Toprak oluşumunun ilk sürecidir. Materyalin fiziksel olarak ufalanmasını, dağılmasını ifade eder (Şekil 4). Fiziksel parçalanmada materyalin kimyasal bileşimi değişmez, sadece taneciklerin boyutu küçülür. Tek başına toprak oluşmasına yetmez. Materyali daha sonraki olayların gerçekleşmesine hazırlar. Fiziksel parçalanmada bir çok olay rol oynar.
Sıcaklık Değişmeleri
Bir yerin sıcaklığı mevsimlere, aylara ve özellikle günün saatlerine göre sık sık değişmeler gösterir. Bu değişmeler kayalar ve mineraller üzerinde parçalayıcı etkisini gösterir. Yani havanın sıcaklık derecesine bağlı olarak kayalar da ısınır ve soğurlar. Kayalar çeşitli minerallerden oluşmuştur. Her bir mineralin ısındığı zaman uzama katsayısı birbirinden farklıdır. Peryodik ısınma ve soğumanın etkisinde kalan kayalarda uzama katsayısı fazla olan mineral, ısınma sırasında hacmini daha fazla genişleterek diğerlerine basınç yapar ve kayanın çatlamasına sebep olur. Örneğin granit; feldispat, mika ve kuvars gibi çeşitli minerallerden oluşmuştur. Granitlerin bulunduğu bazı kurak bölgelerde bu şekilde dağılma ürünlerine rastlanmaktadır.
Isı değişmeleri sırasında kayaların dış kısımları ile iç kısımları arasında oldukça fazla sıcaklık farkı meydana gelir. Gündüz güneş etrafı ısıtmaya başlarken kayaların ve taşların dış kısmı, içinden daha fazla ısınır ve genişler. Akşam üzeri güneş batarken de kayaların kabuk kısmı hemen soğuyarak iç kısımlardan daha çabuk büzülür ve kabuk küçük kalır. Sık sık tekrarlanan bu değişmeler sonunda kayanın dış kısımlarında çatlaklar meydana gelir.
Suyun donma ve genişlemesi de kayaların parçalanma ve dağılmalarına yardım eder. Su donarak buz haline geldiği zaman hacmini genişletir. Bu hacim genişlemesi 1:11 oranında olur. Su donarken yani hacmini genişletirken etrafa büyük bir basınç yapar. Bu basınç 150 atmosfer kadardır. Kayaların ve minerallerin yüzeylerinde oluşan yarık ve çatlakların genişlemesine ve zamanla kayaların dağılmalarına sebep olur.
Bazı maddelerin ıslanma ve kuruma etkisiyle hacimleri genişler ve büzülür. Bu suretle de etrafına basınç yaparak kayaların dağılmasına yardım ederler.
Akarsu, Buzul ve Rüzgârlar
Akarsular bir enerjiye sahiptirler. Bu enerji sayesinde geçtikleri yerlerdeki kayaları aşındırırlar. İçlerinde taşıdıkları taş ve çakılları birbirlerine ve yataklarına sürtmek suretiyle bunların parçalanmasını kolaylaştırırlar. Deniz suları kıyılarda dalgalar ve med-cezir olayları ile kayaları ve çakılları devamlı birbirine sürterek kumların oluşuna sebep olurlar.
Taşları ve kayaları oluşturan minerallerin sertlik dereceleri birbirinden ne kadar çok farklı ise parçalanma da o oranda çabuk ve kolay olur. Buzullar hareketleri sırasında taşıdıkları morenleri yataklarına veya birbirlerine sürterek aşındırırlar. Yüksek basınç gören kayalar parçalanır.
Şiddetli esen rüzgârlar çeşitli yerlerden kaldırdıkları kum parçacıklarını önlerine rastlayan kayalara çarparak onları aşındırırlar. Bu sırada, çeşitli sertlikteki minerallerden oluşan kayalardaki yumuşak mineraller aşınır, sert olanlar kalır ve ilginç şekiller ortaya çıkar (Peribacaları).
Akarsu buzul ve rüzgârların bir de taşıma etkileri vardır. Yüksek dağlardan, yaylalardan inen suların taşıma gücü çok fazladır. Suyun akış hızı arttıkça taşıma gücü de bununla orantılı olarak artar. Sular düz ovalara inince hızları ve taşıma güçleri azalır. Bu sebeple akarsular taşıdıkları materyalin en irilerini önce terkederler ve küçük olanları da döküldükleri yerin yakınlarına bırakırlar. Akarsuların taşıma gücü sayesinde daha önce belirtilen, taşma ovaları, teraslar ve deltalar meydana gelir. Bunlardaki çökeltiler değerli tarım toprakları için ana materyali oluştururlar. Dünyadaki tarım topraklarının çoğu, bu akarsuların taşıdığı materyal üzerinde meydana gelmiştir. Memleketimizdeki akarsuların taşıma güçleri çok fazladır.
Karadeniz kıyı bölgesinde Kızılırmak ve Yeşilırmak geniş deltalar meydana getirmiştir. Onbirinci yüzyılda bir kıyı kasabası olan Bafra, Kızılırmak’ın taşıdığı materyale denizin dolması suretiyle şimdi kıyıdan oldukça uzakta kalmıştır. Aynı durum Yeşilırmak üzerindeki Çarşamba ilçesinde de vardır. Geniş deltaların Güney Anadolu’da da meydana geldiği görülmektedir. Kleopatra zamanında (M.E. 69-30) bundan 2000 sene evvel bir kıyı kasabası olan Tarsus bugün kıyıdan 20km. içerde bulunmaktadır. Büyük Menderes nehri 2000 sene içinde 320km2 kadar bir delta oluşturmuştur.
Buzullar da glasiyerler devrinde yüksek yerlerden fazla miktarda kaya,taş,çakıl ve kil gibi materyali taşıyarak güneydeki ovalara yığmışlardır. Kuzey Amerika ve Avrupa’da buzulların taşıdığı morenler geniş alanları örtmüştür. Bunlar da önemli toprak materyallerinden birini oluştururlar.
Kum veya toz haline gelmiş bulunan materyal şiddetli esen rüzgârların etkisiyle bir yerden diğer bir yere taşınır. Rüzgârların etkisiyle taşınmış materyal arasında çöllerde yer değiştiren kumullar, deniz kumulları, volkan külleri ve lösler vardır. Rüzgarların taşıma etkileri sonucunda, en önemli toprak materyali olarak lös’ler oluşur. Lösler önemli ve homojen toprak materyalidirler.
Rüzgârın taşıma etkisi özellikle yağışı ve vejetasyonu az olan Orta Anadolu’da rüzgâr erozyonunun etkisinde kalan topraklar bakımından da önemlidir.
Bitki, Hayvan ve İnsanlar
Minerallerin ayrışmasının ve toprak oluşunun ilk dönemlerinde likenler, mantarlar ve bakteriler gibi ilkel bitkiler önemli rol oynamaktadır. Likenler kayaların ayrışmasına bizzat katılmasalar bile bunların bulunduğu kısımda bir toprak materyali birikmesi izlenmektedir.
Toprak oluşunun başlangıç aşamalarında nitrojen ihtiyaçlarını doğrudan doğruya havadan sağlayan bazı bakteriler, toprak materyali içinde nitrojenli bir organik maddenin birikmesine yol açmak suretiyle yüksek bitkilerin yaşaması için bir ortam hazırlamaktadırlar.
İlkel bitkilerin aktiviteleri bütün toprak oluşu süresince devam ettiği gibi toprak oluşundan sonra da devam etmektedir.
Ağaçlar ve çayır otları gibi yüksek bitkiler de toprakların oluşu üzerine önemli etki yaparlar. Ağaçların kökleri kayaların yarık ve çatlaklarına girerek bunların genişlemesini ve gevşemesini sağlar. Köklerin büyümesi sayesinde toprak materyalinin porozitesi artar. Çayır otlarının kökleri toprak materyalinin taneciklerini birleştirerek toprağın iyi bir yapı (strüktür) kazanmasına yardım eder.
Solucanlar, böcekler ve kemirici hayvanlar toprağın oluşunda büyük hayvanlardan daha etkilidir. Solucanların toprak içindeki devamlı hareketleri toprakta drenaj borucuklarının açılmasına yardım eder. Toprak solucanları toprağa düşen organik materyali bağırsaklarından geçirerek parçalarlar. Tarla fareleri, köstebekler toprağı kazmak ve eşmek suretiyle bunların ufalanma ve taşınmasına yardım ederler.

Nihayet yeryüzünü hakimiyeti altına alan insanoğlu toprağı işlemeğe başladıktan bu yana, binlerce seneden beri alet ve makineleri ile toprak oluşunda etkili girişimlerine devam etmektedir. Geniş ölçüde yapılan toprak tesviyeleri, sulama, kurutma, sürme, teraslama ve gübreleme gibi girişimleri ile insan, toprak oluşu işleminin gidişine bir bakıma yön vermektedir.

Share

0 yorum:

ZIRAI DON DOLU EROZYON ÇIĞ DÜŞMESİ SU TAŞKINLARI KURAKLIK HORTUMLAR SİS KUVVETLİ RÜZGAR VE FIRTINA ORMAN YANGINLARI HEYELAN SEL BASKINI YANARDAĞ PATLAMASI DEPREMLER TSUNAMİ TRUF MANTARI KUŞ CENNETİ NEMRUT KRATER GÖLÜ COMBATING DESERTIFICATION

Copyright © 2013 Global Bilgiler. WP Theme-junkie converted by Bloggertheme9
Blogger templates. Proudly Powered by Blogger.