2.01.2016

ÜVEZLER (SORBUS L.)

Global Bilgiler  /  at  00:24  /  No comments

Aile: Gülgiller (Rosaceae)
Doğal yayılışları, kullanım alanları:
Üvez cinsi; kışın yaprağını döken, farklı boylarda (3-25 m), çalı ya da orman ağaçlarıdır. Kuzey yarımkürenin değişik bölümlerine yayılmış 80‟den fazla türü vardır. Sorbus sözcüğü Latince “Sorbum” sözcüğünden gelir ve “meyve” anlamı taşır. S. acuparia türünde sıfat olarak kullanılan acuparia sözcüğü de kuşlar tarafından çok sevilen türlerin meyvelerini ifade eder. Kuş yakalamada kullanılan kuş kapanı “avis” ve “capere” sözcüklerinden türetilmiştir. Benzer bir isimlendirmede “kuşçu armudu” adıyla Azerbaycan Türklerinde görülür. Yine Anadolu’da “üvez” ismi sadece S. domestica için kullanılır. Diğer üvez cinslerinin yaygın adı “geyicek elması, geyik elması, kuş elması ya da kuş armudu”, Sorbus torminalis türünün ise “gurmut”şeklindedir.
Üvez çok değişik toprak ve iklim koşullarında yetişebildiği gibi, hava kirliliğine de dayanıklıdır. Taç formu, çiçekleri, meyveleri, gövde ve kabukları ile yapraklarının çok estetik olması nedeniyle; kırsal ve kent peyzajının önemli ağaçlarıdır. Onlar kentli insana mevsimsel değişimleri en iyi anlatan, canlı ögelerdir. Çalı ve küçük ağaç görünümlü üvezler, yüksek dağ kuşağında önemli bir erozyon kontrolü bitkisidir. Üvez ve gurmutun (akçaağaç yapraklı üvez) ise kerestesi çok değerli olup, batıda çok makbul orman ürünü sayılıyor. Bu nedenle de endüstriyel ağaçlandırmaların önemli bir ağacıdır. Bunun yanında güçlü kök ve gövde sürgünü geliştirme yeteneklerinden dolayı da önemli bir doğal enerji kaynağıdır. Genellikle yaz aylarında çiçek açmaları, arıcılık açısından da önemlidir. Bunun yanında yabanıl yaşamın, özelliklede kuşların, önemli besin kaynaklarıdır. Doğal ortamda onların tohumları yabanıl hayvanların sindirim sisteminden geçerek yayılır ve çimlendirme ortamına ulaşır. Bu süreç kanatsız olan tohumların yayılmasını sağladığı gibi, onların içerdiği, bazı çimlenme engellerini de giderir.
Meyveleri yabanıl yaşam için besin kaynağı oluşturduğu gibi, doğrudan insan beslenmesinde de yararlanılır. S. domestica türü meyve olarak tüketildiği gibi, içki imalında da kullanılır. Daha çok Kuzeybatı Anadolu’da tanınır ve tüketilir. Üvez toprak ve su istekleri açısından kanaatkâr olduğu düşünülürse, atıl tarım alanlarında alternatif ürün olarak kullanılabilir. Aküvez ise dağ köylerinde, doğal ortamdan toplanıp meyve olarak tüketilir. Üvezlerin çeşitli organları modern tıpta ve alternatif tıpta çok amaçlı olarak kullanılır. Üvezler; basit yapraklı, yapraklar dişli ya da yuvarlak olan Aria, tüysü yapraklı olan Aucuparia ve meyve farklılıkları ile aküvezlerden ayrılan Micromeles adlı üç seksiyona ayrılır. Üvez cinsinin Türkiye’de doğal olarak 12 üvez türü bulunur.
Üvez (Sorbus domestica L.):
20 mm’ye kadar boy, 1 mm’ye kadar çap yapabilen, dolgun gövdeli bir ağaçtır. Yayılış alanı içerisinde kuraklığa oldukça dayanıklıdır. Gençliğinde gölgeye dayansa da ışık ağacıdır. Kök sistemi kazıktır. Kalkerli topraklar üzerinde iyi gelişir. Genelde deniz kenarından orta yüksekliklere kadar (1000-1300m) yayılır. Meyveleri ticari olarak tüketilir. Aynı zamanda kerestesi çok makbuldür. Ülkemizde daha çok Marmara Bölgesi, Orta ve Batı Karadeniz Bölgesi, İç Anadolu’nun kuzeyinde yaygındır. Bunun yanında İç Ege, Göller Bölgesi ve Hatay dolaylarında bulunur. İri bir erik büyüklüğüne ulaşan, sarımtırak-kırmızı rengi ve üzeri kırmızı benekli meyveleri çok estetiktir. Sonbaharda yaprakları meyveleri gibi, sarı-kırmızı renk alarak doyumsuz manzaralar oluşturur. Kerestesinin çok değerli olması yanında, doğal yetişme alanında sosyal ormancılık açısından son derece önemli bir ağaçtır. Bunun yanında; köylere bitişik ağaçlandırma çalışmalarında, orman yollarının kenarlarına 3-5 sıralı dikilebileceği gibi, orman iyileştirme çalışmalarında orman içi açıklıklarda da kullanılabilir. Önemli bir peyzaj bitkisidir.
Kuş Üvezi (Sorbus aucuparia L.):
15-20 m boylanabilen bir orman ağacıdır. Özel bir toprak ve iklim isteği yoktur. Kurak ibreli ormanlarda yetişebildiği gibi, nemli-ılıman yapraklı ormanlarda daha yaygındır. Gölgeye oldukça dayanıklı bir türdür. Ülkemizin Ege, Akdeniz ve Güneydoğu bölgeleri hariç tamamında yetişir. Genelde 800-2800 metreler arasında yayılan yüksek dağ ormanlarının ağacıdır. Meyveleri kırmızıdır. Yaprakları sonbaharda kıpkırmızı renkte manzaralar oluşturur. Odunu gurmut ve üvez kadar değerli olmamakla birlikte önemli bir odun hammaddesidir. Yayılış alanı içerisinde biyolojik çeşitliğin gelişmesi açısından oldukça fazla öneme sahiptir. Yeni kurulacak ormanlara belirli oranda karıştırılmasında yarar vardır. Ülkemizin Ege, Akdeniz ve Güneydoğu bölgeleri hariç her yerinde, özellikle yüksek dağlarda ve kayak tesisi peyzaj uygulamalarında kullanılabilir.
Sorbus roopiana bordz:
Piramidal tepeli küçük ağaçtır. Bu tür, Erzurum, Erzincan, Gümüşhane ve Bayburt yörelerindeki; meşe, akçaağaç, akkayın, titrek kavak, ardıç ve sarıçam ormanlarında 1500-2600 metre arasında bulunur. Önemli bir toprak isteği yoktur. Yayıldığı bölgenin kurak alanlarına dayanıklıdır. Bölgede yapılacak toprak muhafaza ve çığ önleme çalışmalarının en önemli ağacıdır. Bunun yanında bölgede uzun süre ağaçsız kalmış yarı kurak ve sert iklime sahip alanlarda yapılacak ağaçlandırmalarda öncü ağaç olarak kullanılabilir. Aynı zamanda bölgenin önemli peyzaj bitkilerinden biridir.
Sorbus tamamschjanae Gabr.:
2-5 m boylanan, Doğu Anadolu bölgesinde yayılan yüksek dağ ormanlarının çalılarıdır. Yayılışı 1600 m ile kır sınırı arasındadır. Kuraklığa ve Şiddetli soğuğa çok dayanıklı ışık bitkisidir. Özellikle balta, kürek, kazma sapı ve kağnıların dingil imalatı amacıyla yoğun alarak tahribata uğramıştır. Meyveleri yöre insanı tarafından besin olarak tüketilir ve tıbbi amaçla kullanılır. Bölgede yapılacak toprak muhafaza ve çığ önleme çalışmalarında kullanılabilecek en önemli türlerinden biridir. Bunun yanında bölgede uzun süre ağaçsız kalmış yarı kurak ve sert iklime sahip alanlarda yapılacak ağaçlandırmalarda öncü bitki olarak kullanılabilir. Yayılış alanında önemli bir peyzaj bitkisidir.
Sorbus takhtajanii Gabr.:
2-3 m boylanan, Bingöl, Bitlis, Van ve Hakkâri yöresinde, yüksek dağ ormanlarının çalılarıdır. Yayılışı 1600-2500 metre arasındadır. Kuraklığa ve Şiddetli soğuğa çok dayanıklı ışık bitkisidir. Meyveleri yöre insanı tarafından besin olarak tüketilir ve tıbbi amaçla kullanılır. Bölgede yapılacak toprak muhafaza ve çığ önleme çalışmalarında kullanılabilecek en önemli türlerinden biridir. Bunun yanında bölgede uzun süre ağaçsızlaşmış kalmış yarı kurak ve sert iklime sahip alanlarda yapılacak ağaçlandırma çalışmalarında öncü bitki olarak kullanılabilir. Yayılış alanında önemli bir peyzaj bitkisidir.
İran Aküvezi (Sorbus persica Hedl.):
3-7 m boylanan, Doğu Anadolu, Doğu Karadeniz ve Doğu Akdeniz bölgesinde 700-2100 metre arasında yayılan, kuraklığa dayanıklı küçük bir ışık ağacıdır. Özellikle balta, kürek, kazma sapı ve kağnıların dingil imalatı amacıyla yoğun alarak tahribata uğramıştır. Meyveleri yöre insanı tarafından besin olarak tüketilir ve tıbbi amaçla kullanılır. Bölgede yapılacak toprak koruma ve çığ önleme çalışmalarının en önemli ağacıdır. Bunun yanında bölgede uzun süre ağaçsızlaşmış kalmış yarı kurak ve sert iklime sahip alanlarda yapılacak ağaçlandırma çalışmalarında öncü ağaç olarak kullanılabilir. Yayılış alanında önemli bir peyzaj bitkisidir.
Sorbus luristanica Schön. Tem.:
5-6 m boylanan, ülkemizde sadece Hakkâri ilimizin dağlarında yayılan küçük bir ağaçtır. Bir ışık ağacı olan bu tür kuraklığa dayanıklıdır. Diğer türlerle benzer amaçlarla kullanılabilir.
Sorbus caucasica Zinserl:
7 metreye kadar boylanan, ülkemizde sadece Artvin ilimizin dağlarında 900-2000 metre arasında yayılan küçük bir ağaçtır.
Diğer türlerle benzer amaçlarla kullanılabilir.
Sorbus subfusca Boiss.:
6 metreye kadar boylanan ülkemizde sadece Doğu Karadeniz dağlarında 1300-2000 metre arasında yayılan küçük bir ağaçtır. Diğer türlerle benzer amaçlarla kullanılabilir.
Sorbus kusnetzovii Zinserl.:
6-7 m boylanan, ülkemizde Marmara ve Güneydoğu bölgesi hariç tamamında 800 m ile yüksek dağ ormanlarının kır sınırı arasında yayılan küçük bir ağaçtır. Yayılış alanında bulunan sedir, karaçam, sarıçam, göknar, ardıç, kayın ve meşe ormanlarında karışıma girer. Kuraklığa dayanıklı, ışık ağaçlarıdır. Özellikle balta, kürek, kazma sapı ve kağnıların dingil imalatı amacıyla yoğun alarak tahribata uğramıştır. Meyveleri yöre insanı tarafından besin olarak tüketilir ve tıbbi amaçla kullanılır. Bölgede yapılacak toprak muhafaza ve çığ önleme çalışmalarının en önemli ağacıdır. Bunun yanında bölgede uzun süre ağaçsızlaşmış kalmış yarı kurak ve sert iklime sahip alanlarda yapılacak ağaçlandırma çalışmalarında öncü ağaç olarak kullanılabilir. Ülkemizde, peyzaj uygulamalarında üzerinde durulması gereken önemli bir türdür.
Aküvez (Sorbus umbellatta Fritsch.):
S. umbellatta var umbellatta, S. umbellatta var taurica, S. umbellatta var orbiculata, S. umbellatta var cretica olmak üzere dört adet varyetesi vardır. 6-7 m boylanan, ülkemizin tamamında 700 m ile yüksek dağ ormanlarının kır sınırı arasında yayılan küçük ağaçlardır. Yayılış alanında bulunan diğer orman ağaçlarının tamamı ile karışıma girer. Kuraklığa dayanıklı, ışık ağacıdır. Özellikle balta, kürek, kazma sapı ve kağnıların dingil imalatı amacıyla yoğun alarak tahribata uğramıştır. Meyveleri  yöre insanı tarafından besin olarak tüketilir ve tıbbi amaçla kullanılır. Özellikle yüksek dağların taşlık kayalık alanlarında ve hareketli taşların bulunduğu akıntı alanlarında toprak muhafaza amaçlı kullanılabilir. Sonbaharda sapsarı manzaralar oluşturur. Ülkemizin her yerinde peyzaj uygulamalarında kullanılabilir.
Gurmut (Sorbus torminalis Crantz.):
Gurmut, (akçaağaç yapraklı üvez), Güneydoğu Anadolu bölgesi hariç, ülkemizin tamamında yayılan, cinsin en fazla boylanan türüdür. Bu tür, 25 m boya 75 cm çapa ulaşabilen görkemli bir orman ağacıdır. Gençliğinde uzun süre (15-20 yıl) gölgeye dayanmasına karşın ileri yaşlarda ışık ağacı özelliğindedir. Akdeniz bölgesinde sedir ormanlarının karışımına girebilecek en önemli yapraklı orman ağacıdır. Odununun çok değerli olması nedeniyle çok fazla tahribata uğramıştır. Sürgün verme özelliğine sahiptirler. Sonbaharı uzun süreli, bordo, kırmızı, turuncu ve sarı yaprakları ile doyumsuz manzaralar oluşturur. Bu manzarayı gün batımında seyretmek insana ayrı bir haz verir. Ülkemizin pek çok yerinde peyzaj uygulamalarında kullanılabilir. Hava kirliliğine, yaz kuraklığına çok dayanıklı; mevsimsel değişimleri kentli insanlara en iyi hatırlatacak ağaçlardan biridir. Endüstriyel amaçlı ağaçlandırma çalışmalarında kullanılmalıdır. “S. torminalis var orientalis, S. torminalis var torminalis, S. torminalis var pinnatifida” adında üç adet varyetesi vardır. Üç varyete, meyve şekil ve renk bakımından aynıdır. Olgun meyveler, kırmızımtırak kahve renktedir.
S. torminalis var orientalis Marmara ve Batı Karadeniz Bölgelerinde deniz etkisindeki yapraklı ormanların içerisinde görülür. Mayıs sonunda çiçek açar. Olgun meyveler 12 x 8 mm boyutundadır.
S. torminalis var torminalis, Güney Doğu Bölgesi hariç Anadolu’nun tamamında, deniz seviyesinden yüksek dağ kırlarına kadar çıkar. En iyi gelişimini kireççe zengin derin topraklarda yapar. Yükseklik basamaklarına bağlı olarak; mayıs-haziran aylarında çiçeklenir. Olgun meyveler 20 x 14 mm boyutundadır.

S. torminalis var pinnatifida, en iyi yayılışını; Göler Bölgesi, Teke yöresi, Anti-Toroslarda 800 m ile yüksek dağ kırı arasında yapar. Yöresel olarakta, Kastamonu ve Ankara civarında bulunur. Çoğunlukla kireççe zengin, fizyolojik derinliği fazla topraklar ve kayalıklar üzerinde, sedir (Cedrus libani), meşe (Quercus), ardıç (Juniperus), göknar (Abies) ormanlarıyla ve diğer yapraklı türlerle, öbekler halinde veya tek tek karışıma girer. Haziranda çiçek açar. Olgun meyveler 20 x 14 mm boyutundadır. Kültür alanlarında meyve boyutları büyür ve 25 x 18 mm ebatlarına kadar ulaşır.

Share
Posted in: , , , , Posted on: 2.01.2016

0 yorum:

ZIRAI DON DOLU EROZYON ÇIĞ DÜŞMESİ SU TAŞKINLARI KURAKLIK HORTUMLAR SİS KUVVETLİ RÜZGAR VE FIRTINA ORMAN YANGINLARI HEYELAN SEL BASKINI YANARDAĞ PATLAMASI DEPREMLER TSUNAMİ TRUF MANTARI KUŞ CENNETİ NEMRUT KRATER GÖLÜ COMBATING DESERTIFICATION

Copyright © 2013 Global Bilgiler. WP Theme-junkie converted by Bloggertheme9
Blogger templates. Proudly Powered by Blogger.