9.10.2016

AKÇAAĞAÇLAR (Aceraceae )

Global Bilgiler  /  at  17:22  /  No comments

GENEL ÖZELLİKLERİ

Akçaağaçlar (Aceraceae), kşıın yaprağını döken ağaç, bazıları ağaççık halindeki odunsu bitkilerdir. Sürgünlerde karşılıklı olarak yer alan tomurcuklar ya çok sayıda kiremit gibi dizilen, yada dışarıdan görülen iki pul ile örtülmüştür.

Uzun saplı yapraklar sade, loblu veya tüysüdür. Bazılarının yaprakları koparıldığında süt çıkar. Çiçekler, kısa sürgünlerde; dik veya aşağı sarkan salkım yada bileşik salkım halinde yer alırlar. Tohumlar doğal ortamda uzun kanatları aracılığı ile yayılır. Acer saccharinum dışındaki tüm türlerde tohum çimlenmesi epigeiktir.

Akçaağaçların çoğunun odunları ağır, beyaz ve serttir. Odunu tornacılık, mobilya sanayinde ve alet yapımında kullanılır. Park ve bahçeler için akçaağaçlar özel bir yer taşır. Kuzey Amerika, Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya’da tropik bölgeler dışında 100’ün üzerinde türü yayılır. Ülkemizde de 9 türü, 19 taksonu doğal olarak yayılır. Bunu yanında, bazı bilim adamları Acer pseudoplatanus türünü de
ülkemizde doğal olarak kabul etmektedirler. Taç formu, gövde, kabukları, yaprak ve meyve özellikleri ile nedeniyle peyzaj düzenlemelerinin ve kent ağaçlandırmalarının en önemli ağaçlarıdır. 

Ülkemizde doğal olarak bulunan Akçaağaç taksonları aşağıda verilmiştir.
1. A. campestre L. subsp. campestre
2. A. campestre L. subsp. leiocarpum (Opiz) Pax
3. A. cappadocicum Gledt. var. cappadocicum
4. A. cappadocicum Gledt. var. stenocarpum Yalt.
5. A. divergens Pax. var. divergens.
6. A. divergens Pax. var.trilobum Yalt.
7. A. hyrcanum F. et Mey. subsp. hyrcanum
8. A. hyrcanum F. et Mey. subsp. keckianum (Pax.) Yalt.
9. A. hyrcanum F. et Mey. subsp.sphaerocaryum Yalt.
10. A. hyrcanum F. et Mey. subsp. tauricolum (Boiss. Et Bal.) Yalt.
11. A. Monspessulanun L. subsp. cinerances (Boiss). Yalt.
12. A. Monspessulanun L. subsp. ibericum (Bieb). Yalt.
13. A. Monspessulanun L. subsp. microphyllum (Boiss.) Borrn.
14. A. Monspessulanun L. subsp. monspessulanum
15. A. Monspessulanun L. subsp. oksalianum Yalt.
16. A. orientale L. (A. sempervirens L.)
17. A. platanoides L.
18. A. pseudoplatanus L.
19. A. tataricum L.
20. A. trautvetteri Medw.

Tatar Akçaağacı (A. tataricum): “ 10 metre boya ulaşabilen bir ağaçtır. Oval veya yürek biçimindeki yapraklar lobsuz, basit yada yandan iki hafif lobu vardır. Yapraklar; 5-10 cm. uzunluğunda, 3-6 cm genişliğinde olup, yaprak sapları 3-6 cm uzunluğundadır. Yaprak sapı koparılınca süt çıkmaz.

Yapraklar güz aylarında canlı kırmızı renk alır ve meyveler olgunlaşmaya başladığı dönemde kızarır. Bu özelliğinden dolayı Kuzey yarım kürede bahçe düzenlemelerinde yaygın alarak kullanılır. Ülkemizde Marmara bölgesi, Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgesi, iç Anadolu’nun Kuzeyi ve Batısı, iç Ege ve Antalya’nın Cevizli, Akseki ilçeleri civarında 500-1700 metreler arasında yayılır. Antalya
yöresinde “su simşiri’’ adı verilir. Önemli kültür formlar: “ Rubrum’’, Aureo-Varegatum’’dur. Yayılış alanı içerisinde bozkır sınırına kadar sokulmasına karşın, karasal iklimin nispeten nemli yerlerde bulunur.





Karadeniz Akçaağacı (Acer trautvetteri): 20-25’m boylanan, 100cm çap yapan bir orman ağacıdır. Yürek biçiminde yapraklar 5 parçalı, derin loblu olup boyları 10-15 cm’dir. Yaprak sapı 5-17 cm. uzunluktadır. Yaprak sapı koparılınca süt çıkmaz. Ülkemizde Kuzey Anadolu ormanlarında, Istıranca
Dağlarından, doğuda Artvin ormanlarına kadar, 100-2100 metreler arasında devamlı bir yayılış vardır. Simav türün güneye en fazla sokulduğu yerdir. Kurak iklim koşullarından kaçınır. Soğuğa oldukça dayanıklıdır. Bu bölgede yapılacak göknar ve ladin ormanlarının karışımına sokulmasında, toprak ıslahı açısından fayda vardır.




Dağ Akçaağacı (A. pesudoplatanus): 40 metre boylanabilen 3 metre çapa ulaşan dolgun ve düzgün gövdeli, yuvarlak tepeli bir orman ağacıdır. Yapraklar 8-18 cm boyunda 5 lobludur. Yaprak sapları 5-15 cm. uzunluktadır.

Derine giden kazık kök sistemine sahiptir. Derin topraklı nemli iklime sahip alanlarda yayılır. Kerestesi değerli çok kıymetli bir orman ağacıdır. Birçok kültür formu vardır bu nedenle de dünyada yaygın olarak bahçe mimarisinde kullanılır.

Ülkemizde, Trakya’nın Karadeniz kıyı ormanlarında 1000 metreler civarında yayılır.
Orta Avrupa’da ise 1800 metreye kadar ç›kar. Yaltırık (1971) bu türün ülkemizde doğal olmadığını ancak yapay yolla geldiğini belirtmektedir. Bahçe mimarisinde kullanılan önemli kültür formlar: “Artropurpureum’’, Brilliantissimum’’, Corstorphinense’’, “Erectum’’, Lopoldii’’, Lutevirens’’, “Nizetii’’, “Prinz Handjery’’, “Purpureum’’, “Simon-louis Spaethi’’, “Worleei’’ vb. Karadeniz bölgemizde ağaçlandırma çalışmalarında kullanılacak en önemli yapraklı türlerde birisidir.
Gençliğinde çok hızlı büyür. Geç donlara hassastır.



Doğu Karadeniz Akçaağacı (A. cappadocicum) 20-25 metre boylanabilen bir ağaçtır. 5-7 loblu yaprakların boyları 8-14 cm., yaprak sapları 3-12 cm. uzunluğundadır. Yaprak sapı koparılınca süt kıvamında bir sıvı çıkar. Ülkemizde Kuzey-Doğu Anadolu’da 400-1600 metreler arasında yayılır. Önemli kültür formları: “Rubrum’’, Tricolor’’, Tricaudatum’’, “Aureum’’ dur. Asit nitelikli topraklara sahip, nemli-ılıman bölge ağacıdır. Gölgeye dayanıklılığı fazladır.



Çınar Yapraklı Akçaağaç (A. platanoides): 30 metreye kadar boylanan, 1 metrenin üzerinde çapa ulaşabilen, sık dallı, yuvarlak tepeli orman ağacıdır. 5 loblu yapraklar 6-13 cm boyunda olup yaprak sapları 6-20 cm. uzunluktadır. Yaprak sapı koparılınca süt kıvamında bir sıvı çıkar. Ülkemizde Güney Doğu bölgelerimiz hariç ülkemizin tamamında 500-2400 metreler arasında yayılan önemli bir oran ağacı aynı zamanda bahçe mimarisi türümüzdür. Karasal iklim bölgelerinde ve düşük kotlarda daha çok dere kenarlarında gözükür. Fazla kuraklığa dayanmaz. Bahçe mimarisinde kullanulan önemli kültür formlar: “Globum’’, “Clumnare’’, Crimson King’’, Cucullatum’’, “Dissectum’’, “Drummondii’’, “Erectum’’, “Lacinatum’’, “Lorbergii’’, “palmatifolium’’, “Reitenbachii’’, Wardersei’’ vb. dir. l A.coppadocicum l A.platanoides





Tortum Akçaağac› (A. divergens): Sadece Erzurum ve Artvin dolaylarında yayılan çalı yada küçük bir ağaçtır. Yaprak sapı 2-3,4 cm uzunlukta olup, koparılınca süt kıvamında bir sıvı çıkar. Yapraklar 3-5 loblu 2.3.5 cm boyunda, 3-5 cm enindedir. Karasal iklimin egemen olduğu, yaz kuraklığının  kuvvetli hissedildiği alkalin topraklarda, 400-1500 metreler arasında yetişir. Ele alınırsa yöre için önemli bir tür olabilir. Bu tür Kuzey-Doğu Anadolu’ya has endemiktir.

Bu durum onun önemini bir kez daha ortaya koymaktadır. Ova Akçaağacı (A. campestre): 20 (25) metre boy yapabilen bir orman ağacıdır. 3-5 loblu yapraklar 5-10 boyundadır. Yaprak sapı 1.5-6.2 cm boyunda olup koparılınca süt kıvamında bir sıvı çıkar. Anadolu’nun kuzeyinin tamamında, Marmara bölgesi de dahil olmak üzere 2100 metreye kadar yayılır. Güneye inmez. Değerli oduna sahip önemli bir orman ağacıdır. Bahçe mimarisinde kullanılan önemli kültür formlar: “Albomaculatum’’, “Albo-Variegatum’’, “Pendulum’’, “Pulverulatum’’, “Schwerinii’’ dir. Özel bir toprak isteği yoktur ve
fakir topraklarda yetişebilir. Yayılış alanında ormancılık açısından üzerinde durulması gereken bir türdür.







Türkmen akçaağacı (A. hyrcanum, A. tauricum): 20 (30) metre boylanan, önemli bir orman ağacıdır. Maraş’tan bafşlamak üzere Anadolu’nun Batısının ve Kuzeyinin tamamında 600-2100 metreler arasında yayılır. Güney Doğu Anadolu’da bulunmaz. Yaprakları 5 loblu ve boyu 5-11cm. olup yaprak sapı 2-10 cm uzunluğunda olup koparıldığı zaman süt çıkmaz.Yayılış alanında çok fazla tahribata uğramasına karşın önemli ve üzerinde durulması gereken bir orman ağacıdır.







Şimşir (akşimşir) (A. monspessulanum): 15 metre boya ulaşabilen yuvarlak tepeli bir orman ağacıdır. Yaprakları; üç loblu, nadiren 5 loblu ve 1-6 cm. boyundadır. Yaprak sapı 2-10 cm uzunlukta olup koparılınca süt çıkmaz.

Dünyada Akdeniz çevresi, Kafkasya, iran, Türkmenistan’da yayılır. Ülkemizde birçok orman mıntıkasında bulunmasına karşın özellikle Batı, Güney ve Güney Doğu ve Doğu Anadolu’nun Güneyinde yaygın olarak 800-2000 metreler arasında yayılır. Soğuk ve kuraklığa çok dayanıklı bir ağaçtır. Toprak isteği sınırlıdır. Ardıç ormanlarının karışımına giren en önemli yapraklı ağaç türüdür. Yayılış alanında ekstrem toprak koşullarında görülür. Derine giden kazık kök sistemi oluşturur.

Özellikle taşlık kayalık kalker ana kayaya sahip alanlarda yetişir. Tepe formu, yaprak ve meyve yapısı, gövde rengi, sonbaharda kıpkırmızı yada sarı olan yaprakları ile peyzaj düzenlemelerinin en önemli ağaçlarındandır. Odunu son derece değerlidir. şimşir adını almasının ana nedeni geçmişte; iç, Doğu ve Güney Anadolu’nun kaşık gereksiniminin tamamının bu ağaçtan imal edilmesidir.

Yine aynı coğrafyada tarıma da büyük katkıda bulunmuştur. Sabanların ökçesinin imalında kullanılan tek ağaçtır. Bunların yanında ağızlık ve tarak imalatında da yaygın olarak kullanılmıştır. Aslında kaşık, ağızlık, tarak imalatı ile saban imalatı arasında bir ilişki yok gibi gözükse de aralarında çok yakın ilişki vardır. Bu ilişki ağacın dayanıklı olması, işlemesinin mümkün olması en önemlisi de kaşığa yemeğin, ağızlığa nikotinin, sabana toprağın yapşmaması ve kolay yıkanabilmesidir.

Yakın geçmişe kadar bu coğrafyanın kültüründe, yaşam tarzında çok önemli yere sahip olan bu ağaç aynı gerekçelerle, çok yoğun tahribata uğramış, varlığı azalmış, insanların ulaşamadığı alanlara sıkışmıştır.




Toros akçaağacı, Doğu akçaağacı, şimsir (A. orientale): 10-12 metre boya ulaşabilen küçük ağaçlardır. 100-1400 metreler arasında sadece Batı Akdeniz’de yayılan sıcaklık ve yaz kuraklığına çok dayanıklı bir ağaçtır. Yaprak 3 loblu, 1-3.5 cm. boyundadır. Yaprak sapı çok kısa 1.5 mm’den kısa olup koparıldığı zaman süt çıkmaz. A. monspessulanum’ma benzer amaçlarla kullanılmıştır.

Japon Akçaağacı (Acer Palmatum)









Dişbudak Yapraklı Akçaağaç (Acer negundo)







Share

0 yorum:

ZIRAI DON DOLU EROZYON ÇIĞ DÜŞMESİ SU TAŞKINLARI KURAKLIK HORTUMLAR SİS KUVVETLİ RÜZGAR VE FIRTINA ORMAN YANGINLARI HEYELAN SEL BASKINI YANARDAĞ PATLAMASI DEPREMLER TSUNAMİ TRUF MANTARI KUŞ CENNETİ NEMRUT KRATER GÖLÜ COMBATING DESERTIFICATION

Copyright © 2013 Global Bilgiler. WP Theme-junkie converted by Bloggertheme9
Blogger templates. Proudly Powered by Blogger.