25.10.2016

SU EROZYONU

Global Bilgiler  /  at  15:07  /  No comments

Global Bilgiler
Su erozyonu, suyun (yağmur damlalarının) yeryüzüne düşerken ve arazi yüzeyinden akarken kazanmış olduğu kinetik enerjisinin bir sonucudur. Bu enerjiden dolayı toprak parçacık ve tanecikleri ana kitleden koparılıp alınır ve başka yerlere taşınıp yığılır. Özellikle bitki örtüsünden yoksun çıplak ve eğimli arazilerde yağmur ve eriyen kar suları verimli üst toprağı aşındırıp taşır ve geriye verimsiz ve üretken olmayan kaba iskelet materyalden ibaret bir toprak bırakır.

Su erozyonu, etkisi bakımından önce ikiye ayrılabilir.

a. Kimyasal Erozyon : Yağışlı iklim bölgelerinde toprak içine sızan (İnfiltrasyon) yağış ve kısmen de yüzey akış suları, profil boyunca aşağıya derinlere doğru süzülürken, bitki besin elementlerini, çözünebilir tuzları ve toprağın kolloidal fonksiyonunu beraberinde yıkayarak götürür ve bitki kök bölgesinin dışına çıkarır (Düşey Erozyon).

Eğimli arazilerde de, eğim doğrultusunda akan yüzey akış suları, üst topraktaki besin elementlerini ve tuzları beraberinde, arazi yüzeyinden akıtarak uzaklaştırır. Her iki durumda da bir kayıp söz konusu olduğundan, kimyasal erozyon toprağın verim gücünün düşmesine neden olur.

Topraktaki bitki besin maddeleri;
  • Bitki kökleriyle alınarak (Bitki beslenmesi, yararlı), 
  • Erozyonla ve yüzey akışla taşınarak, 
  • Drenajla yıkanarak, 
  • Buharlaşmayla gaz halinde uçarak, kaybolurlar. 
Özellikle kurak bölgelerde toprağın besin elementlerince zengin olan verimli üst kesiminde yer alan kolloidal tanecikler rüzgârlarla üflenerek başka yerlere taşınır ve topraklar bu suretle de verimsizleşir (Yatay Erozyon).

Taban suyu seviyesi yüksek olan arazilerde kapillarite (kılcallık) olayı ile toprak yüzeyine yükselen sularla birlikte taşınan çeşitli besin elementleri ve tuzlar da yine toprak yüzeyinden su ve rüzgârın etkisiyle alınıp uzaklaştırılırlar. Bu şekilde meydana gelen kayıpların hepsine birden kimyasal erozyon denilmektedir.

b. Mekanik Erozyon : Genel tanımında da belirtildiği gibi, erozyon öncelikle bir aşınma - taşınma ve ardından bir birikme sürecini içeren dinamik bir olaydır.

b.1. Aşınma - Taşınma : Toprakların aşınması daha çok hareket eden suyun etkisiyle meydana gelir. Aşınma erozyonun başlangıcını oluşturur. Toprak kitlesinin su karşısında, gevşeyip dağılması, ufalanması, toprak tanecik ve parçacıklarının esas kitleden koparılıp alınması anlamına gelen toprak aşınması,
  • Toprağın bizzat kendi özelliklerine, 
  • Arazinin ve bitki örtüsünün durumuna, 
  • Yağış ve yüzey akışın enerjisine 
bağlı olarak artar, azalır.

Su erozyonunda, hareket halindeki suyun, mekanik, hidrolik ve çözücü etkileri rol oynar. Mekanik etki suyun sahip olduğu kinetik enerjiden kaynaklanır.

Kinetik enerji,

Ek = 1/2. mv 2 eşitliği ile ifade edilir.

Burada,
m: Düşen veya akan suyun kütlesi (kg.)
v : Düşen veya akan suyun hızı (m/s)’dir.

Buna dayanarak erozyonla savaşta ana hedefin su akış hızını ve/veya yüzey akış suyunun miktarını azaltmak olduğu söylenebilir. Aşınan toprağın taşınması da, yine yukarıda belirtilen etkenlere bağlı olarak değişir.

Üzerinde suyun aktığı erozyona uğrayan yüzey veya dere yatağı zemininde daha önce suyun mekanik etkisiyle serbest hale geçmiş olan bir taneciğe suyun uyguladığı hidrolik etkiye “Suyun sürükleme gücü” denilmekte ve bu kuvvetin büyüklüğü de;

S =dw.i.H eşitliği ile ifade edilmektedir.

Burada,

S: Suyun sürükleme gücü (kg/m2 ),
dw : Suyun yoğunluğu (kg./m3 ),
i: Yüzeyin eğimi (%),
H : Suyun derinliği (m)’dir.

 Suyun çözücü etkisiyle, yumuşayan, hidrate olarak şişen agregatlar, suyun mekanik ve hidrolik etkisiyle dağılırlar ve sürüklenmeye başlarlar.

Su erozyonu, toprağın tekselleşmeye (Dispersiyon, dağılma) ve aşınma - taşınmaya karşı göstereceği direnç ile, yağış ve yüzey akış suyunun tekselleştirme ve taşıma gücünün ortak bir sonucudur

Toprağın erozyona karşı direnci, sıçramaya ve aşınmaya karşı dayanıklılığı;

· Toprak taneciklerinin kohezyonu,
· Toprak taneciklerinin ortalama çapı,
· Üst toprakta yer alan taneciklerin istiflenme sıklığı,

  ile yakından ilgilidir.

Su erozyonunu meydana getiren iklimsel etkenlere müdahale olanağı bulunmadığından, toprağa organik madde (Ahır gübresi, Yeşil gübre, Çöp kompostu v.s.) uygulamak suretiyle toprağın strüktürü geliştirilerek, toprak işleme ile de istiflenme özellikleri değiştirilerek (Gözenekliliği arttırılarak) aşınma azaltılabilir.

 Çıplak toprak yüzeyine çarparak (Damla darbe etkisi) “Yağmur damlalarının toprak parçacıklarını aşındırması” (Dağıtması, koparması, ufalaması, parçalaması), “Yağışın yoğunluğuna” bağlı olarak artar veya azalır.

“Yağmurun taşıma gücü” ise, yağış yoğunluğunun toprağın infiltrasyon hızını aşması durumunda ortaya çıkan yüzey akış suyunun akış hızını belirleyen “Arazinin eğimine” bağlı olarak değişir.
“Yüzey akış suyunun toprağı aşındırması” ise, arazinin eğimine ve yüzey akışın debisine bağlıdır.
“Yüzey akış suyunun taşıma gücü” de yine arazinin eğimine ve yüzey akışın debisine göre artar veya azalır.

b.2. Birikme (Yığılma) :
Erozyon sürecinin son aşaması birikmedir. Akan suyun taşımış olduğu toprak materyali tanecik iriliğine göre sıralanarak yığılır. Önce büyük ve ağır parçalar, daha sonra taşınabilirliği yüksek olan ince ve hafif tanecikler birikirler. Birikmede en önemli etkenler;

· Arazi eğiminin azalması,
· Yüzey akış hızının düşmesi,
· Taşınan materyal yükünün artmasıdır.

Erozyona uğrayan toprak materyali, hem aşınıp uzaklaştığı yerde, hem de taşınıp biriktiği yerde zarar meydana getirmektedir.

Özellikle yüzey akış sularıyla, taban arazilerdeki verimli topraklar üzerine getirilip yığılan niteliksiz materyal, önemli zararlara neden olur, keza çayır alanlarının bozulmasına yol açar. Sediment birikimi sonucunda, kanal, gölet ve göller dolar, barajlar elden çıkar.

Share

0 yorum:

ZIRAI DON DOLU EROZYON ÇIĞ DÜŞMESİ SU TAŞKINLARI KURAKLIK HORTUMLAR SİS KUVVETLİ RÜZGAR VE FIRTINA ORMAN YANGINLARI HEYELAN SEL BASKINI YANARDAĞ PATLAMASI DEPREMLER TSUNAMİ TRUF MANTARI KUŞ CENNETİ NEMRUT KRATER GÖLÜ COMBATING DESERTIFICATION

Copyright © 2013 Global Bilgiler. WP Theme-junkie converted by Bloggertheme9
Blogger templates. Proudly Powered by Blogger.